Katedry, kościoły, domy modlitwy

Do kościołów wchodzi się nie tylko, by się modlić i uczestniczyć w nabożeństwach. Budowle sakralne były od zawsze centralnymi punktami w życiu wsi i miast - jest to wyraźnie widoczne po ich centralnym położeniu w miejscowościach. Również dziś są one świadkami naszej historii, architektonicznego kunsztu naszych przodków, ich życia i twórczej działalności. Dlatego kościoły odwiedza również wiele osób, które nie tylko szukają chwili wewnętrznego spokoju czy bliskości Boga ale też takich, które interesują się historią i architekturą. Ponadto kościoły są ciągle, a w niektórych przypadkach ponownie, centrami życia społecznego. Odbywają się tutaj koncerty albo prezentuje się wystawy. Niektóre kościoły nie są już użytkowane w swojej pierwotnej funkcji, a w ich murach mieszczą się placówki kultury.

Podróż po Ziemi Lubuskiej od kościoła do kościoła jest podróżą łączącą w sobie historię, architekturę, kulturę i pamiątki dnia powszedniego..



Podróż po Ziemi Lubuskiej od kościoła do kościoła jest podróżą łączącą w sobie historię, architekturę, kulturę i pamiątki dnia powszedniego.

Wiele kościołów wzniesiono na Ziemi Lubuskiej w XIII wieku. Kościoły w Mallnow, Podelzig, Lietzen i Marxdorfie pochodziły z tego okresu. Ale dziś już bardzo rzadko możemy te budowle zobaczyć. Często w wyniku pożaru lub zniszczeń wojennych, lub też w związku z rosnącą liczbą wiernych, na starych fundamentach lub też z części pierwszego kościoła wznoszono nową świątynię. Jako budulec stosowano kamienie polne a później cegłę. Kościołów ryglowych zachowało się niewiele, ponieważ z natury rzeczy są mniej trwałe i częściej padały ofiarą pożarów.

Wiele nowych kościołów powstało po osuszeniu dolin Odry i Warty (Oderbruch i Warthebruch). Były to najczęściej ze względu na oszczędność środków budowle typowe bez wieży. Często budowa ciągnęła się tak długo, że belki zaczynały przegniwać zanim położono dach. W niektórych miejscowościach, jak np. Altgansow wznoszono tzw. budynki szkolno-modlitewne. Szkoła i kościół znajdowały się pod jednym dachem i również mieszkanie księdza tam się mieściło. Również w tym przypadku najczęściej rezygnowano z budowy wieży Z kościołów i wyposażenia ich wnętrz odczytać można też historię Kościoła. Po reformacji solidne kościoły z polnego kamienia były co prawda nadal wykorzystywane, ale ich wystrój był istotnie zmieniany, dopasowany do charakteru teraz bliższego ludowi. Również w danym czasie aktualne gusta zawsze miały wpływ na wystrój kościołów a w polskiej części regionu, gdzie zdecydowaną większość stanowią katolicy, znalazło to po m1945 roku swoje odbicie w wystroju kościołów.

Wielu mieszkańców po prawej i lewej stronie Odry, którzy w 1945 roku po działaniach wojennych przybyli do swych miejscowości znalazło zniszczone kościoły, zburzone wieże. Tak było w Schönfließ, Mallnow, Seelow, Gusow i Kunersdorfie. W samym regionie Seelow z 53 przedwojennych kościołów 27 uległo całkowitemu zniszczeniu. Niektóre z nich odbudowano. Niektóre do dziś jako ruiny przypominają o grozie wojny. pomimo wszystkich wirów historii, na proponowanym szlaku do dziś zobaczyć można ok. 65 budowli sakralnych.

W Katedrze Mariackiej w Fürstenwalde rozpoczyna się nasz szlak. W 1385 roku biskupstwo lubuskie przeniosło się do warownego miasta Fürstenwalde. Do 1598 r. miasto było siedzibą biskupów. Istniał w tym czasie w mieście kościół farny, ale na siedzibę biskupstwa konieczna była odpowiednio godna budowla. Ponadto stary kościół został w 1432 r. bardzo mocny zniszczony przez husytów. Tylko zakrystia została zachowana jako część nowego kościoła. Trójnawowy, późnogotycki kościół z cegły, który możemy dziś podziwiać, pochodzi z roku 1446. Katedra z 68-metrową wieżą została konsekrowana w roku w roku 1470. W 1557 r. w fürstenwaldzkiej katedrze odbyło się pierwsze nabożeństwo ewangelickie. W 1776 r. świątynia spłonęła, odbudowana została po trzech latach. W 1945 r. kościół został częściowo zniszczony i był rekonstruowany do roku 1995. Najcenniejszym elementem wystroju kościoła jest tabernakulum wysokości 12 m pochodzące ze szkoły Tilmana Riemenschneidera. Jego historia sięga roku 1517. Płyty grobowe pochodzą z XV i XVI wieku. Uwagę zwraca umiejscowienie w zachodniej połowie historycznej budowli Centrum Gminnego. Jego wysokie przeszklone ściany nie zakrywają nawy kościoła i łączą dzisiejsze potrzeby użytkowników budowli ze świadectwami jej przeszłości.

Po imponującym, liczącym 45 m długości kościele w Falkenhagen widać, że miejsce to, leżące na starym handlowym szlaku z Magdeburga do Poznania ma znaczącą historię. Również założenie miejscowości z przemyślaną siecią ulic każe się domyślać, że musiało tu kiedyś kwitnąć większe miasto. Prawa miejskie Falkenhagen miało już w XIV w. i do około 1750 r. mówiło się jeszcze o miasteczku. Miasto straciło jednak znaczenie na rzecz Frankfurtu i pozostało wsią. Kościół, zbudowany z ciosanego kamienia polnego (bloki granitowe), pochodzi z pierwszej połowy 14 wieku. Budowla, pierwotnie trzynawowa, uległa znacznym zniszczeniom podczas wojny 30-letniej i musiała ostatecznie ze względu na grożące zawalenie się zostać pomniejszona. Uważny obserwator zauważy na pewno lekkie odchylenie prostokątnego chóru na północ od osi kościoła. Po zniszczeniach II wojny światowej, kościół został odbudowany ze zmienioną wieżą. Pierwotnie dwie wieże górowały nad murami o grubości dochodzącej nawet do 2 m. Zachowała się ośmiokątna ambona wewnątrz kościoła, opierająca się na spiralnie skręconym filarze. Ciekawe będzie na pewno zwiedzić prezentowaną we wnętrzu kościoła wystawę „Tajemnice sarinu w lasach pod Falkenhagen”.

Pochodzący z XIV w. gotycki kościół „wiejski” w Lietzen został odbudowany po zniszczeniach z czasów wojny.

Kaplica zakonna komandorii templariuszy pochodzi z roku 1244. Jest ona pięknym przykładem, jak w ciągu stuleci zmieniały się materiały budowlane. Pierwotna część wschodnia wzniesiona została z ciosanych kamieni polnych (kwadr granitowych). Jest to budowla jednonawowa z trójgurtowymi sklepieniami gwiaździstymi, w piętnastym wieku rozbudowana w kierunku wschodnim z cegły. Wieża szachulcowa pochodzi z roku 1727, bogato zdobiony ołtarz ambonowy datowany jest na początek XVIII w., opuszczany spod sklepienia anioł chrzcielny jest z roku 1730. Po zniszczeniach wojennych z 1945 r. kaplica została odbudowana a później odrestaurowana. Epitafium feldmarszałka G. v. Derfflingera pochodzi z kościoła w Gusow, którego odbudowę niedawno rozpoczęto Mały wiejski kościół w zachwyca murami wybudowanymi z nieobrobionego kamienia polnego. Został on wzniesiony w XV w. a później przebudowany w stylu barokowym. Pomiędzy nawą kościoła a wieżą brak jest połączenia. Wejście do kościoła znajduje się na stronie południowej. Jeszcze jeden element jest charakterystyczny dla kościoła w Worin. Dzięki temu, że kościół wybudowano na zboczu, drzwiami od strony północnej wchodzi się na emporę kolatorską bez korzystania ze schodów.Kościół w Trebnitz został rozbudowany w latach 1850-1860 w modnym wówczas stylu neogotyckim. W odróżnieniu od innych budowli kościelnych wieża łączy się z kościołem od wschodniej strony nawy. W Trebnitz mówią, że tak zarządził właściciel dóbr, aby móc widzieć zegar na wieży kościoła ze swych okien. W 1990 r. kościół został odrestaurowany i pomalowany na śnieżnobiały kolor.

Kościół w Neuhardenbergu to klasycystyczny kościół salowy. Został on wzniesiony w latach 1814-1817 wg planów Karla Friedricha Schinkela. We wnętrzu wyposażony jest w empory, podstawa wieży zbudowana jest na planie kwadratu, na wschód absyda, rzadko spotykane eliptyczne piętro pokryte stożkowym dachem. Sklepienie pokrywa malowidło rozgwieżdżonego nieba, dające wrażenie dużej wysokości. Bogaty wystrój pochodzi z czasów powstawania kościoła. Od wschodniej strony kościoła znajduje się mauzoleum księcia von Hardenberga w kształcie doryckiej sali kolumnowej. To że kościół tak harmonijnie wpisuje się w cały zespół budowli centrum miejscowości wynika z faktu, że Schinkel miał zlecenie opracowania architektury całego zespołu i był również autorem projektu odbudowy wsi po pożarze z roku 1801. Obrazy we wnętrzu kościoła po obu stronach ambony są autorstwa poczdamskiego malarza Bertiniego i przedstawiają ewangelistów Mateusza, Jana, Łukasza i Marka. Również elementy wyposażenia: świeczniki na ołtarzu oraz misa chrzcielna zostały wykonane według projektów K. F. Schinkela. W kościele znajduje się również urna z sercem księcia von Hardenberga.





Do najważniejszych atrakcji turystycznych Gorzowa zalicza się ponadto pochodzący z roku 1698 kościół pw. Św. Antoniego i Stanisława (Kościół Zgody), oraz kościół pw. Św. Krzyża, który powstał w latach 1905-1907. W „Białym Kościółku” (=Kosciół Zgody) znajdują się po odbudowie kościoła w XVIII w. wyjątkowo piękne ornamenty drewniane na sklepieniu. Bardzo ciekawy jest również pochodzący z 1930 r. rotundowy kościół pw. Chrystusa Króla oraz kościół pw. NMP Królowej Polski.

Kościół pw. Św. Maksymiliana Marii Kolbe to charakterystyczna nowoczesna budowla na Osiedlu Zacisze. Nasza droga prowadzi dalej przez Lubniewice z kościołem z 1258 r., który na przestrzeni wieków kilkukrotnie padał ofiarą pożarów, i Sulęcin z dominującym nad centrum kościołem św. Mikołaja do Ostrowa. Tutaj znajdujemy gotycki kościół ceglany z XIV w. z wieżą z roku 1911. Przez Grabów z ryglowym kościołem z roku 1860 dojeżdżamy do Torzymia.

Pierwsza wzmianka o kościele w Torzymiu pochodzi z ok. 1300 r. W roku 1693 spalił się istniejący wtedy kościół szachulcowy. Pewne jest, że w 1777 roku wybudowano nowy kościół. Czy Torzym pozostawał przez 84 lat pomiędzy tymi datami bez kościoła? O tym źródła nie mówią. Już w 1824 r. miasto spustoszył wielki pożar, który zniszczył również kościół. Obecny kościół został wzniesiony w latach 1831-1834 według projektu Schinkela. Podczas II wojny światowej kościół mocno ucierpiał. Zachowała się jedynie jego nawa. Nowi parafianie odbudowali świątynię w latach 1958-1960. Od 1975 do 1981 r. trwały prace nad nowym dachem i fasadą. W latach 1986-1989 kościół otrzymał nowe witraże. 14.09.1994 odbyła się uroczystość konsekracji świątyni przez ks. Biskupa Adama Dyczkowskiego oraz wprowadzenia relikwii św. Andrzeja Boboli oraz poświęcenia nowych elektronicznych organów firmy Johannus z Lillehammer w Norwegii.

Po drodze do Ośna Lubuskiego napotykamy w Połęcku na średniowieczny Kościół z XV w. Przed tymi, którzy wejdą na wieżę kościoła, roztoczy się piękna panorama okolicy.

W Ośnie Lubuskim warto zwiedzić gotycki kościół pw. św. Jakuba. Pochodzi on z roku 1298 i jest najstarszą budowlą miasta. Świątynia została przebudowana na przełomie XV i XVI w. Charakterystyczna jest potężna wieża. Wystrój kościoła utrzymany jest w stylu renesansu, należy do niego cenny ołtarz z polichromiami z późnego renesansu (1627 r.), ambona pochodzi z roku 1619, kamienna chrzcielnica z 1667 r. Kościoła tego dotyczy pewna historia, o której nie wiadomo, ile jest w niej prawdy. W maju 1538 r. nad miastem przeszła wielka burza. Jedna z błyskawic trafiła w wieżę kościoła i rozprzestrzeniający się ogień groził przeniesieniem na sąsiednie budynki. Wtedy to miejscowy kapłan Mangold upadł na rynku na kolana i począł się modlić. Deszcz zaczął padać rzęsiście i ugasił ogień. Ksiądz został uznany przez mieszczan za wybawcę ich miasta, a ponieważ był on zwolennikiem reformacji, wszyscy mieszczanie następnego dnia przeszli na wyznanie ewangelickie.

W Słubicach warto odwiedzić nowy, wzniesiony dopiero latach osiemdziesiątych kościół z zalanym światłem wnętrzem. Jako prawostronne przedmieście Frankfurtu (Dammvorstadt) ta część miasta nie posiadała wcześniej własnego kościoła. Po zakończeniu wojny miasto podzieliła granica polsko-niemiecka. Polacy mieszkający w Słubicach nie chcieli czekać na budowę nowego kościoła i zaadaptowali najpierw świetlicę w centrum miasta na kaplicę a później większą salę teatralną w tzw. Domu Strzeleckim na kościół. Reprezentacyjna i architektonicznie bardzo interesująca budowla nowego kościoła pokazuje, że warto było czekać. Frankfurt nad Odrą posiada dziś pięć kościołów - nie licząc domów filialnych tzw. „centrów gminnych”. Kościół rzymsko-katolicki wyróżnia się smukłą, spiczastą wieżą. Kościół Pokoju, w którym ochrzczony został również znany syn Frankfurtu, dramaturg, Heinrich von Kleist, przekształcany jest obecnie na Centrum Ekumeniczne. Kościół św. Gertrudy na błoniach (Anger) jest głównym ośrodkiem frankfurckich ewangelików oraz miejscem koncertów organowych i muzyki chóralnej.

Kościół św. Jerzego (St. Georgkirche) wyróżnia się nowoczesną architekturą z kopulastym dachem. Ale najbardziej znany jest kościół mariacki, który stał się sławny w związku ze swoimi średniowiecznymi witrażami. Zostały one zabezpieczone prze końcem wojny, dzięki czemu przetrwały w całości. Jako zdobycz wojenna zostały następnie przewiezione do Związku Radzieckiego. Po podjęciu przez Niemcy negocjacji z Rosją na temat zwrotu dóbr kultury to witraże frankfurckiego kościoła mariackiego wróciły do Niemiec jako pierwsze. Po kompleksowych pracach konserwatorskich będą one od 2005 ponownie wbudowywane.

Sam kościół pochodzi z czasów założenia miasta około roku 1253. Kościół uległ znacznym zniszczeniom w 1945 r. a począwszy od lat 80-tych jest odbudowywany. Niektóre z zabytków wystroju kościoła, jak np. chrzcielnica i siedmioramienny świecznik znajdują się od zakończenia wojny w kościele św. Gertrudy.

W Groß Lindow, nieco oddalonym od naszego głównego szlaku, możemy zobaczyć ceglany kościół z 1850 r. wzniesiony w stylu neoromańskim. Wyposażenie zachowało się w większości z czasów powstania kościoła. W latach 1993-1995 kościół został poddany renowacji. Zatrzymać warto się również przy późnogotyckim kościele św. Mikołaja w dzielnicy Eisenhüttenstadt Fürstenberg. Z wieży tego kościoła rozciąga się również imponujący widok na nadodrzańskie łęgi. Kończącym punktem kulminacyjnym tego szlaku tematycznego jest kościół barokowego klasztoru w Neuzelle. Napotykamy tutaj na jeden z nielicznych ocalałych w całości założeń klasztornych Niemiec i Europy i jednocześnie największy zabytek barokowy Niemiec Wschodnich i Północnych. Pierwotnie późnogotycki, kościół pochodzi z przełomu XIII i XIV w. W wieku XVIII kościół został rozbudowany i otrzymał barokowy wystrój. Przede wszystkim to właśnie bogaty, całkowicie zachowany wystrój robi dziś na zwiedzających największe wrażenie. Kościół służy dziś parafii rzymsko-katolickiej w Neuzelle. Po 1945 roku został on uznany za sanktuarium. Wnętrze kościoła było poddawane pracom restauratorskim już od roku 1965, prace zewnętrzne zostały zrealizowane w latach 1998-2004. Na pewno warto zapoznać się ze znakomitą ekspozycją na krużgankach.

Zaraz obok imponującego gmachu klasztoru znajduje się mały kościółek ewangelicki. Początek dała mu kaplica bramna z 1354 r. Świątynia ta została rozbudowana w wieku XVIII i przekształcona w stylu barokowym. Kościół otrzymał przybudówkę przykrytą kopułą oraz wydłużoną trójnawę a także cykle fresków oraz barokowy ołtarz krzyżowy.

Tutaj kończy się nasz szlak od kościoła do kościoła. Nieraz byłoby być może dobrze zjechać z drogi i zobaczyć jeszcze inne budowle sakralne, jak np. klasztor w Altfriedland lub dom szkolno-modlitewny w Altglansow. Ale przecież ta wycieczka nie musi być ostatnią po Ziemi Lubuskiej. Kiedy wspomnienia zaczną blaknąć, wzrośnie też pragnienie odświeżenia i uzupełnienia ich nowymi wrażeniami.

Ten kto zobaczył tak wiele różnych kościołów jest przepełniony obrazami budowli ryglowych, ceglanych, granitowych. Jest też wypełniony ich historią i historyjkami, które przemawiają z niektórych grobowych płyt. Znaleźliśmy puste kościelne wnętrza zapraszające do refleksji, spojrzenia z dystansem na nasz dzień powszedni. Czy to wierzący chrześcijanin, czy agnostyk lub ateista, czy muzułmanin, czy żyd kiedy wchodzą do kościoła murom jest to obojętne. One każdego przyjmują w ten sam sposób, witają go i żegnają - cicho i w pokoju.

Text: Carmen Winter, Burkhard Teichert
Fotos: Johannes Müller